Entra/Login



Inserire Nome utente e password forniti dall'amministratore del sito.
Vetam Arbëreshë Campera - Standard Albanese
Standard Albanese PDF Stampa E-mail
Scritto da Tommaso Campera   
Venerdì 03 Settembre 2010 13:40
Indice
Standard Albanese
Gluha ndërron
Tutte le pagine

NJË TË SHKURTUR LIGJËRIM MBI STANDARDI I SHQIPERIS:

 Standardi i Shqipëris, isht i mundëshim t’miratohat në mbësimi shkollor arbëresh?”

Parathënia:  

            U a kam bes se, të folnjan mbi probllemat gluhorë ndënshkruitur,  jan shumë ligjërues më të dijturë se si jam u, ashtu si  kam edhè bes se,  jo rrallëher, do të bënj ndonjë gabim  po,  ndë më lëni, kjo isht edhè gluha ima e më pëlqen të i jap një ndihma të mbetat gjall.

            Si t’gjithë ju dini shumë mir, gluha jona ( në ç’do ndërrim), kle folur nga motet  t’ vjetëra, aqë të vjetëra se, kjo gluhë, me rrenjët t’saia, a gjemi mbishkrujtur mbi gura vet të Ilirt ndë gadishulla ballkanika; skalisur mbi gura varor të Itallis a poshtëma (shih. Messapi); në emravendat jashtë nga vendat shqipëfoljes (ma shqipëfoljes, dothom “allbanezin” në ç’do ndërrim). Po gluha jona a gjemi  folur edhè ndë ç’do gluh indo-european a nanëshim, domëthot, folur në Europa t’sodshim.

Pakë shembull:

“Grecia”: për ki emrivend/toponimo, fialori rrenjëzor Zanichelli na thot: “hùazim, Graikòs, forma popullore marur nga Iliria. Emer çë Iliret stërvjetra i kan dhënur ativra venda”

“Brindisi”: fjalori emravendëvat UTET thot: “... letersin a vjetra, vendosij ki emar si lidhur ma gluha mesapika, ma ndëlgim ‘bren’, ‘krie brenit’, ‘bri’.

“Benevento”: fjalori UTET na thot: “vendëbanim stërvjeter, çë ndë motet të Sannitava  thrisij MALUENTUM. Afar viti 300-it. para Krishtit Rromakat çë ja mundëtin kundra Pirroja, ndruan emrin në BENEVENTUM. Emëri i vjetar MALUENTUM dukat se kish domethënja ‘qiteti malit’ nga rrenji ‘MAL = MONTAGNA’. Fjalori vazhdon tura thënur “i hërìshim të qasmi ki emar të a kufisomi ma emri shqip ‘mal ‘monte’.

Në t’gjithë Itallia gjemi emravenda/toponimë çë kan rrenjë ndë gluha shqipe, po, ndë kët a shkurtur ligjërata, nëng isht  mendimi imi të folinj mbi kët.

Jashtë nga ata çë jan emravendat, adhè jashtë nga Shqipris e nga vendat shqipëfoljes, gjemi gluha jona folur e dhredhur ma tjera gluhë european, p. sh: “Dirimere”: mbi fjalori s’gluhës të itallishti Zanichelli zglidhat Dirimere, fjal a urt nga llatinishti përbënur e përdorur ndë tallishti ma ndëlgim, ‘t’veçosh, shqitur’, përbënur nga ‘èmere = të blesh’ (trashiguar nga ‘të marrësh’), ngjitur me ‘dis’ 1, me dhomethënija “të marrësh veçuar”. Vëmi kufì, si kjo fjal, ‘dirimere’, çë na dukat si  za  ma ardhja nga llatinishtja, ishtë përkundra, fjal vet s’shqipja, nunga, nga gluha jona “merr-dish > dirimere”.

 Më parapëlqej të folëja adhè mbi vleratë vet s’gluhës ma shumë tjera fjalë çë kan ardhja nga shqipëja, shih “bara < beram < bir - biram ”, “difesa < mund < mundësì”, etj. etj., po, kjo parathënija a shkurtur, do të jet vetam një duftim si kam gluha shqipe (ndë çdo ndërrim) ndë zëmran!   

 Gluha jona e kam ndë zëmra, në ç’do ndërrim, po si thot  emri t’ksaj ligjërata: “Standard i Shqipëris, isht i mundëshim t’miratohat në mbësimit shkollor arbëresh?” dua të folinj mbi probllemi  t’mbësimit s’gluhës në vendat shqipëfoljes të Itallis.

Dua të parathom se, arbëreshët çë nga gjashtëqënd vjet  rrin ndë Itallia, ndë ç’do mot e në ç’do vend, përher kan folur tura mbajtur gluhan në një stad i vjetar, ashtù si ka ardhur nga krahinat s’prejardhja: ndë arbëreshët çë kan mbajtur forma s’gluhës a vjetra zglidhënjan Meshari i Gjon Buzukut, këtà, nëng kan  mosnjë rëndësì të a  zgledhënjan, edhè ndë Meshari  ka klën shkruitur në shek. XVI-ti.

Po kimi edhè të mbami parasit se, si t’gjithë ne dimi shum mir, glat pes shekull gluha ka mbetur veçuar nga asaj vet: veçuar në Itallì, në Kosova, në Greçia, e veçuar ndër malat s’Shqipris.   Shkakut  të veçimit, bët i gjemi ndë sundimin a turqëvat po, jo nësprasmi, bët i kërkomi adhe ndër krielartësin të shqiptarat mbi tjera shqiptara: t’gjithë duami të jemi mbret!

Sidojet, gluha jona ka patur zhvillima e ndërrima, aqë se, kimi patur hërì të kisham një gluh për t’gjithë: një gluh çë na jipij mundësìn të na  ndëligojam t’gjithë, ecëithuai, standardi i Shqiperis!

Standardizimi, njëisimin a gluhës, muar fill çë nga viti 1916/1917 në Shkodra, ma “Rregulat e ortografisë së gluhës shqipe” në  “Komisisë Letrare të Shkodres”, tura shkuar në vitin 1953, njera ndë vitrat 1972, ma “Kongresi i Drejtshkrimit s’gluhës” ku, në Tiran, muar fill përdorimi i standardi Shqipëris.

Miratonj pa fund stisëja i standardit, ndëligonj udha ndjekur njera në themëllimin i tij, ecëithuai: t’shumta ndrishma gluhore ndë vendat shqipëfoljes, çë kish qollur gluha në një pandëlgim gluhor, po kët, nëng na  thot se standardi ka të mbësohat ndë shkollat  të arbëreshëvet.

Arbërishtja në forma a vjetra, ka vëluar fjalat t’çmuara, ndëlgimat t’ralla e shprehjat të rrëndësishma s’gluhës, aq të rrëndësishma se, i duhat standardit i Shqiperis, si buka i duhat fëmilëvat.


Ndër standardi dhe arbërishtja, ndëmezt jan pes e më shekull e shumë ndërrima gluhor çë i veçonjan. Pakë shembullë mbi ndërrimat çë na duftonjan psè nëng isht i mundëshim mbësimi i standardit në shkollat Arbëris:

1)            Grumbullat të bashkëtingëllorat:

            ndë grumbulli i vjetar ma forma plot, të shkruami fjala “gluh” isht perdorur grumbulli “gl”, ne shomi se, nga forma a vjetra e a plot “gl”, ma dobësimin të “l-ja”, kimi patur një ndërrim sipas: “gl” > “gj” > “xh”. Ndë kët pamja, vëmi kufì se, nga  forma a vjetra “gluha” - “gl-uha”, sod kimi “gj-uha” (përdorur ndë standardi t’sodëshim) > “xh-uha” > e adhe “xh-ufa”. Ndërtjera, grumbullin “gl”, rujtur në meshari i Buzukut e vëluar në arbërishtja ma forma a vjetra, na thot edhè lidhja patur nga  gluhan a vjetra. 

2)            Grumbullat a zanorëvat:

            edhe ndë dimi se, ndër gluhët stërvjetra, si ndër t’gjithë gluhët , zanorat nëng ishan shkrujtur po vetam ndënëdiliguar, zanorat jan të  hërìshëm, për shprehëja s’gluhës, po edhe për të jet i mundëshim ndëlgimin:. Në kët udh, vëmi kufi se, të na shprehëmi plotësisht ma gluha, të shkruami paraemri mashkullor shumor “juai” si ndë “i juai”, nëng isht i mundëshim të  shkruami ma forma joplota “jui” si ndë “i jui”. Në kët shembull, tura ndjekur kët udh, nëng bët thomi “e juja” po shkruami forma a plot “e juaja”; nëng  bët shruami “punur”  ma vetam “u-ja po më sakt, kimi të shkruami “punuar” ma grumbullin i plot “ua”; etj. etj. 

3)          Prapashtezat:

          ndër foljet, vëhat kufì si prapashtesat t’vjetra si “nj-ja ndë shqipi standard nëng jan më t’përdorur, bëmi pak shembullë: ndë ne, në mënira a vjetra ndë një fjalì shkruami folja të e tashme në vet e par “bënj”, kët form, në  standardi t’nanëshim, prapashteza “nj” nëng ishtë më përnjohur e merr forma joplota “bëj”, në kët ndodhërì, shomi si prapashtesja a vjetra, “nj-ja”, në standardi  ishtë a prerë.  Nunga, në standardi, shomi  se jan t’përdorur forma joplota, “bë-j” në vend të  “bë-një;  “rua-j” në vend të “rua-nj”; “shkrua-j” në vend të “shkrua-nj” etj. etj.

Vëmi kufì si, t’ghithë këtà, grumbullë bashkëtingëllora, grumbulla a zanorëvat, mbaresa e prapashteza, forma t’arbërishtja a vjetra të Itallis i ka rujtur t’gjithë: si edhè, në arbërishtja  a vjetra, ka klën rujtur ndënshtresi gluhor ma fund tosk, mbi të këlin kle stisur standardi i nanëshim.

 Bëra këta pak shembullë, vetam të  kisha mundësin të thoja se, patjetar, jam shumë i gëzuar se pas shumë mot kimi një gluh si standardi, me të këlin: shqiptarë, kosovarë, arbëreshë e arbënorë bët na ndëligomi të gjithë, po dua të bënj e të i vë dica pika atje ku ishtë i hërìshim të i vëmi:

1.            Të shkuari storik, politik e xheografik, në Shqiprì, në Kosova e ndë krahinat   kufizorë, na thot se, atjè, ishtë i hërìshim të jet i përnjohur standardi, si gluha mëm e kombëtar: kët, edhe ndë një pamja të ardhëshim.  

2.            Atë çë kimi thënur në piki i mëparshim, nëng ishtë i mundëshim ndë katundat arbëreshë të Itallis: a) pse këtà katund janë shqitur nga ktej dejtit; b)  psè ndërkaq, në pesqënd vjetë  kan patur një storia tjetar e veçuar nga tjerat shqiptara; ç) psè gluha arbëreshe ka patur një zhvillim glugor i ndrishëm; d) psè, e edhè më i rrëndësishim,  arbëreshët përnjohënjan si gluha mëm vetam gluhan arbëreshe a vjetra folur ndë Italli.

               Për sa kimi mbithënur, duami të mbami parasit se, si kimi thënur, vendat shqipëfoljes nga këtej e atej deitit, kan patur zhvillima të veçuara, nunga, ndë duami se ndër arbëreshët mbahat adhè shprehja s’gluhës, duami të ndjekmi një udhë  tjetar nga standardi, ndëmos, rrëziku  ishtë të dëbirmi e të zdukat gjithë.  Mbi ndodhjat çë ndër vendat shqipëfoljes të Itallis, kan qollur në besimin se ndë shkollat nëng isht i mundëshim të mbësohat standardi i Shqipris, bënj një t’shkurtur shpjegim:

a)            si kimi thën, shqipi ndë Shqiprì ka patur zhvillimë gluhorë ndrishma nga arbërishtja, aqë se, glat pesqënd vjet, gjegjërishtja e toskërishtja patëtin zhvillima çë i kan veçuar nga gluha i përgjithëshëme të herëshim, ndërkaq, arbërishtja ndë Itallì, u mbet afar gluhës i përgjithëshëm të ahjerëshim, aqë se, Gaetano Petrotta, allbanoligjërues i vlefëshëm, tura folur për standardizimin  ka thën: “për prishëje kohore, për zhvillimi patur nga gluha, duhat të përdorat lëndi gluhor më i fuqishëm dhe  i durishëm; për morfollogjin më e sigurta, për mbarezat, lidhëzet etj. më mir të  vluare, të shumta, jan treguar të parapëlqejn toskërishtja, dhe më mir toskërishtja e lashta,  vluar në Greçì dhe në trevat shqipëfoljes të Itallì,

b)            Ndë i pari të majt  2004, ndë një kuvend në një katund arbëresh, glat përfaqimin  për mbledhja s’poezit i Vorea Ujko, pjesëmarrjetë, kan folur ma gluha arbëreshe e ma standardi: kur ligjëruesë kan folur ma arbërishtja, të gjithë antart kan ndëliguar shum mir, po kur ligjëruesë kan folur ma standardi i Shqiperis, antart kan patur hërì të i prirëjan gluhan në arbërisht.

c)            gluha arbëreshe, veç nga shqipja, ndodhat në një njëjsim i përbashkët çë i ka  mbetur nga    njëjsimin i vjetar s’gluhës. Mbi njëisimin i vjetar, bëmi adhè shembullin të Meshari i Gjon Buzukut: ndëse Meshari ishtë i shkrijtur ma gjegjërishtja, ki vëlon të shumta nga trajtat gluhor të toskërishtja: grumbullat bashkëtingëllora pl, kl, gl, bl etj. të Mesharit, sod, jan adhè përdorur në gluha arbëreshe ma forma a vjetra.

d)            standardi, klè themëlluar mbi ndënshtresi çë ishtë i vet të arbërishti i vjetar  ma fund tosk  i rujtur ndë Italli, po, ndërkur, si mëpar kimi duftuar, në  stisëja i standardit, klen dëbjerr mbaresat të vjetra, prapashtezat, tingullat dhe shum nga ata fjala të vjetra çë klen rujtur ndë arbërishtja: jo rrallëher, atjè ku në standardi jan të përdorur huazima nga tjera gluh, arbërishtja ma forma a vjetra, ka rujtur folmet nga prejardhja vet s’shqipja, bëmi pak shembull:

-              standardi qollan fjala “nevoje” ma ndëlgim ‘na duhat, ishtë i nevojshim’ , ndërkur, standardi harron se - si thot E. Çabej -, “nevoje” ishte një sllavism. Nunga, më mir  të përdormi “hërì” – “kimi hërì” si  përdorat ndë arbërishtja ma i njëjti ndëlgim ‘ na duhat’.

-             standardi shum her, përdoran huazima nga itallishti si: “marinar”, “personalisht” etj. etj. tura harruar se shqipja ka “detar”, “vetësisht ” etj. etj.

e)           ndë t’sprasmin, nëng isht parëndësishëm  shërbesi se, ligjan n° 482/99 çë kle miratuar ndë vitin 1999, e çë ruan pakicat gluhor ndë Itallì, nëng folan për  standardi i nanishmi s’Shqiperis, po folan për ato gluhë çë nga shumë shekullë jan vendosur dhe jan folur në Itallì.  

              Si kimi par, e si kimi duftuar ndë kët i shkurtur ligjërim, jan shumë  ndodhëjet dhe ndrishmat  gluhore çë më qollëtin të kisha bes se: ndë duami se ndë Itallì mbetat shprehja s’gluhës çë na ka ardhur nga t’parat, si të shumta nga gluhëtart thon e shruanjan, ndë shkollat s’Arbëris ka të mbësohat jo standardi i nanëshim s’Shpqiperis, po shprehja s’gluhës a vjetra vet të arbëreshëvat.

Vetam ashtù mund të kimi fëmilët se, tura folur bashka me mëmëvat e ma tatëmadhat, bët’a ndìanjan si gluha vet. 

 Pas kët, e ndë i kan harè, kur nxënezëtë kan marur dashurin për gluha jona, vetam ahjera (tura i pëlqiar ativra) bët zgjaronat mbësimin ma standardin. 

 

 Tommaso Campera

 

 

 

 

 

     

  

 

Ultimo aggiornamento Domenica 17 Ottobre 2010 22:08
 
Copyright © 2017 Vetam Arbëreshë Campera. Tutti i diritti riservati.
Joomla! è un software libero rilasciato sotto licenza GNU/GPL.
Design by Next Level Design Lizenztyp CC